Για το Πρόγραμμα Φιλοξενίας Ακαδημαϊκής και Επιμελητικής Έρευνας Σύγχρονης Ελληνικής Τέχνης 2025 σε συνεργασία με το The Courtauld Institute of Art, London υποδεχθήκαμε την Jeanne-Eugénie Gatineau, στην επιμελητική κατεύθυνση από τις 10 Σεπτεμβρίου έως τις 25 Οκτωβρίου 2025.

Η επιμελήτρια Jeanne-Eugénie Gatineau επελέγη από την Επιτροπή:
Caroline Levitt, Επικεφαλής του Τμήματος Ιστορίας της Τέχνης, The Courtauld, Klara Kemp-Welch, Αντιπρύτανης Έρευνας, The Courtauld, Anna Somers Cocks OBE, Ιδρύτρια της “Arts Newspaper” και Iστορικός tέχνης, Ελισάβετ Πλέσσα, Iστορικός τέχνης- Eπιμελήτρια, και Δώρα Βασιλάκου, Υπεύθυνη Συλλογής Σωτήρη Φέλιου.

Η Jeanne-Eugénie Gatineau είναι ιστορικός τέχνης και ανερχόμενη επιμελήτρια που ζει στο Παρίσι. Πρόσφατα αποφοίτησε από το μεταπτυχιακό πρόγραμμα στην Ιστορία της Τέχνης στο Courtauld Institute, όπου εξειδικεύτηκε στις διασταυρώσεις μεταξύ του λόγου και της εικόνας στη σύγχρονη τέχνη. Η έρευνά της επικεντρώνεται στις υφαντικές πρακτικές στη σύγχρονη εικαστική σκηνή, αλλά το ενδιαφέρον της παραμένει ευρύ, καλύπτοντας από την αφηρημένη τέχνη της μεταπολεμικής περιόδου μέχρι τη σύγχρονη παραστατική ζωγραφική. Με υπόβαθρο στη λογοτεχνία και την αισθητική, η έρευνά της είναι διεπιστημονική και ριζωμένη στις αποαποικιοκρατικές και φεμινιστικές σπουδές. Έχει εργαστεί σε μουσεία και γκαλερί, ενώ συμμετείχε στο πρόγραμμα Spotlight, μια φοιτητική πρωτοβουλία κατά τη διάρκεια των σπουδών της στο Courtauld, που της επέτρεψε να συνεργαστεί άμεσα με καλλιτέχνες, με στόχο τη διάδοση της πρακτικής τους σε ευρύτερο κοινό.

Η Jeanne-Eugénie Gatineau πέρασε έξι εβδομάδες στην Αθήνα, όπου γνώρισε καλλιτέχνες και κορυφαίους επαγγελματίες της τέχνης που ζουν και εργάζονται στην πόλη, ενώ είχε επίσης την ευκαιρία να συμμετάσχει σε εκτενείς συζητήσεις με επιμελητές και διευθυντές μουσείων της Αθήνας. Βασισμένο στην πρότασή της για μια κριτική επανεξέταση των πολιτισμικών αφηγήσεων στη σύγχρονη τέχνη στην Ελλάδα, σχεδιάστηκε ένα ειδικά διαμορφωμένο πρόγραμμα επισκέψεων σε εργαστήρια καλλιτεχνών, συζητήσεων και ξεναγήσεων σε εκθέσεις, με κεντρικούς άξονες τη μνήμη, τους μύθους ως βιωμένη αφήγηση και τη συλλογική αφήγηση ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν.

Η έρευνα της Jeanne-Eugénie Gatineau κορυφώθηκε με την έκθεση «Οικείες μορφές: (Επανα)ερμηνείες των πολιτισμικών αφηγημάτων στη Συλλογή Σωτήρη Φέλιου στο χώρο 16 Φωκίωνος Νέγρη. Η έκθεση περιελάμβανε πάνω από 25 έργα ζωγραφικής, γλυπτά και φωτογραφίες από τη Συλλογή Σωτήρη Φέλιου, δημιουργημένα από περισσότερους από 15 καλλιτέχνες. Για την παρουσίασή της, η υπότροφη επιμελήτρια πραγματοποίησε εκτενή έρευνα μέσω αρχειακού υλικού, συνεντεύξεων, επισκέψεων σε μουσεία και μελέτης βιβλιογραφίας, ενώ παράλληλα σχεδίασε και υλοποίησε την οργάνωση της έκθεσης και του δημόσιου προγράμματος.

Η ΕΚΘΕΣΗ

Η έκθεση «Οικείες Μορφές: (Επαν)ερμηνείες των πολιτιστικών αφηγημάτων στη Συλλογή Σωτήρη Φέλιου είναι η τέταρτη παρουσίαση που πραγματοποιείται στο πλαίσιο του Προγράμματος Φιλοξενίας και σηματοδοτεί το επιστέγασμα της παραμονής της υπότροφης επιμελήτριας Jeanne-Eugénie Gatineau στην Αθήνα. Κατά τη διάρκεια των έξι εβδομάδων της παραμονής της, η επιμελήτρια είχε την ευκαιρία να εμβαθύνει τη γνώση της γύρω από τη σύγχρονη ελληνική τέχνη, ακολουθώντας ένα εξατομικευμένο, προσαρμοσμένο στην ερευνητική της κατεύθυνση, πρόγραμμα επισκέψεων σε στούντιο καλλιτεχνών της Συλλογής Σωτήρη Φέλιου, εκθέσεων σε μουσεία και γκαλερί, συναντήσεων με επαγγελματίες του εικαστικού χώρου, καθώς και μέσω της μελέτης του αρχείου και των έργων της Συλλογής Σωτήρη Φέλιου.

ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΕΠΙΜΕΛΗΤΡΙΑΣ

Η έννοια του μύθου είναι κάτι με το οποίο εξοικειωνόμαστε από τα πρώτα στάδια της παιδικής μας ηλικίας. Από τις ιστορίες που μας λένε πριν τον ύπνο ως τα παραμύθια, ο μύθος πυροδοτεί τη φαντασία, φέροντας, παράλληλα, ηθική και διδακτική σημασία. Δεν περιορίζεται, ωστόσο, στη σφαίρα της νηπιακής ηλικίας· αντίθετα, η τέχνη της αφήγησης διαποτίζει κάθε πτυχή της καθημερινής ζωής: από τα μυθιστορήματα που διαβάζουμε ως την ιστορία που μαθαίνουμε, από τα θρησκευτικά κείμενα που μελετούμε ως τη μυθολογία που μας συναρπάζει, έχει τις ρίζες της στην κοινωνία που ζούμε ενώ, συγχρόνως, τη διαμορφώνει.

Υπό το πρίσμα της Συλλογής Σωτήρη Φέλιου, η έκθεση αυτή διερευνά τον τρόπο που οι σύγχρονοι Έλληνες καλλιτέχνες καταπιάνονται με αυτά τα χρόνια αφηγήματα, πλασματικά και ιστορικά. Γεφυρώνοντας το κενό ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, αντλούν έμπνευση από αιωνόβιες ιστορίες και τις επαναπροσαρμόζουν στη σύγχρονη εποχή.

Μεταφέροντας μια ιστορία από το γραπτό κείμενο στη ζωγραφική ή γλυπτική εικόνα, οι καλλιτέχνες συσχετίζουν οικείες μορφές με στοιχεία από το δικό τους εικαστικό λεξιλόγιο, επανερμηνεύοντάς τες μέσα από προσωπικά σύμβολα, υποθετικές παραλλαγές και άλλα πολιτιστικά επίπεδα. Ως εκ τούτου, τα έργα που εκτίθενται υπερβαίνουν τις κυριολεκτικές αναγνώσεις και επιτρέπουν μια ανατρεπτική
αναπαράσταση μυθοπλαστικών χαρακτήρων και ιστορικών ειδώλων, από τον Δον Κιχώτη ως την Παναγία, και από τον Αινεία ως τον Λένιν.

Οι οικείοι αυτοί χαρακτήρες παρουσιάζονται αλλαγμένοι, παρακινώντας μας να διερωτηθούμε για τη δική μας αναπαράσταση των γνωστών μας αφηγήσεων. Παιχνιδιάρική διάθεση, ειρωνεία και ενίοτε σαρκασμός θέτουν υπό αμφισβήτηση τις προσδοκίες των θεατών και ενθαρρύνουν μια επανεξέταση της πολιτιστικής μνήμης και της αναπαράστασης. Είτε αναφέρονται ευθέως σε καθοριστικές στιγμές της ιστορίας είτε έμμεσα σε σύγχρονες κοινωνικές δυναμικές, τα έργα της έκθεσης διατηρούν ένα αμφίσημο και πολύπλευρο αρχείο της συλλογικής ιστορίας.

Τα αφηγήματα που εικονογραφούνται στην έκθεση έχουν αποκτήσει, με τα
χρόνια, μυθική υπόσταση. Έχοντας διαδοθεί, περισσότερο ή λιγότερο, από τη συλλογική φαντασία, οι ιστορίες αυτές έχουν γίνει τα πολιτιστικά σημαίνοντα μιας εποχής, αλλά και καθρέφτες προσωπικής εμπειρίας: από οικογενειακές, φιλικές και ερωτικές σχέσεις σε ερωτήματα περί ταυτότητας και μελλοντικών δυνατοτήτων.

Επανερμηνεύνοτας τις ιστορίες αυτές με εικαστικούς όρους, οι καλλιτέχνες έχουν τη δυνατότητα να εστιάσουν την προσοχή μας στην επινοημένη και ερμηνευτική φύση της ίδιας της αναπαράστασης. Πολλά από τα έργα ενέχουν μια θεατρικότητα, δίνοντας
έμφαση στην ιδιότητά τους ως προσεκτικά κατασκευασμένες εικόνες: δεν αποτελούν αντικειμενικές καταγραφές αλλά υποκειμενικές εκφράσεις. Κι ενώ οι εικόνες παραμένουν εγγενώς εικαστικές, στο πλαίσιο αυτό είναι ριζωμένες βαθιά σε προφορικά αφηγήματα. Δεν απομακρύνονται εντελώς από τη γλώσσα, αλλά παρουσιάζονται ως μεταφράσεις του γλωσσικού στο εικαστικό. Προσκαλούν έτσι το θεατή να ερμηνεύσει αυτό το, ενίοτε αινιγματικό, εικαστικό λεξιλόγιο, ώστε να εμπλουτίσει τα νοήματα που φέρουν, ούτως ή άλλως, τα αφηγήματα αυτά.

Ο χώρος της έκθεσης, η 16 Φωκίωνος Νέγρη, απηχεί αυτή τη λογική. Μπαίνοντας, ο θεατής κατεβαίνει τη σκάλα προς το υπόγειο, και εισέρχεται σε ένα καταφύγιο από τη βοή του έξω κόσμου. Ενθαρρύνοντας τους θεατές να ψάξουν μέσα τους για ίχνη των αφηγημάτων που τους εντυπωσίασαν, ο χώρος λειτουργεί σα μια πρόσκληση για ενδοσκόπηση, δημιουργώντας συμβολικές γέφυρες ανάμεσα στη φαντασία τους και τα έργα που παρουσιάζονται.

Τα αφηγήματα, ακόμα κι αν βασίζονται στην πραγματικότητα, διαμορφώνονται πάντα και από τη γωνία θέασης. Είναι εγγενώς συμβολικά, αμφίσημα και ανοιχτά σε ερμηνείες. Ως εργαλεία αντίληψης της βιωμένης εμπειρίας, οι ιστορίες παρέχουν ένα διαμεσολαβητικό φακό μέσω του όποιου επεξεργαζόμαστε και απομακρυνόμαστε από την πραγματικότητα. Στο πλαίσιο αυτό, η εικαστική εξιστόρηση δεν εικονογραφεί μόνο: δημιουργεί στρώσεις από νοήματα και προσκαλεί πολλαπλές αναγνώσεις. Είναι, πάνω απ’ όλα, ένα σημάδι της ανθρώπινης παρουσίας.

Συμμετέχουν οι καλλιτέχνες: Γιώργος Αυγέρος, Νίκος Εγγονόπουλος, Χριστόφορος Κατσαδιώτης, Κωνσταντίνος Κερεστετζής, Νίκος Κυριακόπουλος, Αλέξης Κυριτσόπουλος, Αλέκος Λεβίδης, Τάσος Μαντζαβίνος, Νίκος Μόσχος, Εμμανουήλ Μπιτσάκης, Χρήστος Μποκόρος, Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος, Κώστας
Παπατριανταφυλλόπουλος, Takis, Γιάννης Τσαρούχης, και Κατερίνα Χαδουλού.